Sara Mičkec

Peter Kroh:  Unter, neben und mit den Deutschen. Eine ungehaltene Rede. Berlin: Beggerow, 2019, 123 str., brošura, 978-3-936103-70-0, 9,90 €Peter Kroh, wnučk Jana Skale, je wudał fiktiwnu narěč publicista składnostnje 75. róčnicy Powšitkowneje deklaracije čłowjeskich prawow a 25. róčnicy Ramikoweho zrěčenja wo škiće narodnych mjeńšin w lěće 2023. Kroh da Skalu staw mjeńšinowych prawow w Němskej rozjimać a ze situaciju kónc Weimarskeje republiki a w Třećim rajchu přirunować. Skala z pjera Kroha namołwja k akceptancy Serbskeho sejma jako runohódneho partnera, kritizuje njedosahacej škit a spěchowanje etniskich mjeńšin w Zakładnym zakonju a rozestaja so z hidu cuzym a njepřećelskosću Serbam napřećo. Publikacija wopřijima dale mnohe mjezynarodne nowinske reakcije na narěč Skale kaž tež 59 realnych krótkobiografijow rowjenkow Jana Skale.

Pśechod. Přechod. Übergang. Prehod 03

W přichodnym połdra lěće budźe njewšědna wustajeńca łužiskich a korutanskich tworjacych wuměłcow w muzejach w Němskej, Słowjenskej a Awstriskej widźeć, přewodźana wot čitanjow a koncertow ze serbskej a słowjenskej literaturu a hudźbu. Z mjeztym třećim wudaćom pokročuje słowjensko-serbske zhromadne dźěło na polu wuměłstwa.

Před pjeć lětami wotměchu so na iniciatiwu korutanskeho Słowjenca Karla Vouka Serbske kulturne dny w Korutanskej w Awstriskej. Wuměłc so wobšěrnje ze serbskej a łužiskej tematiku rozestaja. Najmarkantniši drje je jeho cyklus »Satkula abo (st)wor(jen)a krajina«, kotryž bě jako druhi dźěl projekta »Přechod« na wšelakich městnach we Łužicy wustajeny.

Wustajeńca »Přechod 03« započina so 26. meje w Budyskim Serbskim muzeju, budźe dale wot 3. oktobra w Slovenj Gradecu (KGLU), wot 23. januara 2020 w Celovecu (MMKK) a wot 25. junija 2020 w Choćebuskim Serbskim muzeju widźeć.   Grafika: Karl Vouk

Wustajeńcu »Wobrazy krajiny« charakterizuje zajimawy wuběr twórbow k temje krajina. Poprosych dr. Andreju Hribernik, Noru Leitgeb a Sabrinu Kotzian, zo bychu něšto wo dwanaće wuměłskich pozicijach powědali. Andreja Hribernik nawjeduje Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa (Koroška galerija likovnih umetnosti, KGLU) w Slovenj Gradecu a je zastupjerjow za słowjensku Korutansku wubrała. Nora Leitgeb dźěła w Muzeju moderneho wuměłstwa Korutanska (Museum Moderner Kunst Kärnten, MMKK) w Celovecu, kotryž je tohorunja na projekće wobdźěleny a pisa katalogowe teksty k twórbam awstriskich Korutanjanow. Wuměłska stawiznarka Sabrina Kotzian z Choćebuza dźěła za Wuměłski archiw Beeskow a pisa teksty k twórbam serbskich wuměłcow.

W Budyskim Serbskim muzeju zahaji so 26. meje projekt »Wobrazy krajiny. PŘECHOD 03«. Hač do lěća 2020 pućuje wustajeńca wizuelneho wuměłstwa po štyrjoch muzejach ­we Łužicy a Korutanskej. Na přihotach bě direktorka muzeja w Slovenj Gradecu dr. Andreja Hribernik wobdźělena.

Nawjedujeće Korošku galeriju likovnih umetnosti (Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa) w Slovenj Gradecu, muzej načasneho wuměłstwa.

Mějachmy zbožo, zo su stawizny w Słowjenskej decentralny kulturny poskitk spěchowali a zo mamy tež zwonka wulkich centrow jara dobre muzeje. Naš muzej wobsteji wot lěta 1957 a ma zajimawu mjezynarodnu a narodnu zběrku. Muzej je zjawny a spěchuje so předewšěm wot ministerstwa a zdźěla wot gmejny. Spřistupnjamy zjawnosći načasne wuměłstwo ke kompleksnym prašenjam a temam.

Pokazujeće potajkim słowjenske kaž tež mjezynarodne wuměłstwo.

Haj. To je ze stawiznami muzeja zwjazane. Přez štyri mjezynarodne wustajeńcy pod patronatom Zjednoćenych narodow wot 1960tych lět docpě muzej po cyłej Juhosłowjanskej wulki wuznam. Wuměłcy a kuratorojo běchu namołwjeni, dźěła za wustajeńcy zapodać. Mjez tehdyšimi wobdźělnikami su wuznamne mjena kaž Victor Vasarely, Henry Moore a Ossip Zadkine, ale tež wažni wuměłcy z Juhosłowjanskeje. Tute wustajeńcy zaměstnichu naš muzej na juhosłowjanskej a mjezynarodnej kulturnej karće. Jeho nastaće bě jónkrótne: Muzej w małym měsće wuhotowa mjezynarodne wustajeńcy w njewšědnje wulkim wobjimje, twarjenje muzeja bu 1966 za wustajeńcu nowotwarjene, wotewrjenje přenjese so po cyłej Juhosłowjanskej w telewiziji.

Lěto 2019 je Mjezynarodne lěto indigenych rěčow. Jedna z orga­nizatorkow lěta je Rejzka Lipičec, kotraž dźěła wot lońšeho jako projektna sobudźěłaćerka pola UNESCO w Parisu.

Móžeće něšto k pozadkej tutoho UNO-projekta rjec?

W kóždym lěće proklamuje Organizacija zjednoćenych narodow (UNO) lěto pod wěstej temu. W lěće 2016 schwali Hłowna zhromadźizna UNO rezoluciju, kotraž wuwoła lěto 2019 jako Mjezynarodne lěto indigenych rěčow (IYIL 2019). Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija UN (UNESCO) dósta nadawk je organizować. Rezolucija bazuje na poručenju Stajneho foruma za indigene prašenja (UNPFII), kotryž je centralna koordinowaca instanca w zwisku z prašenjemi a prawami indigenych ludow swěta. Do njeho powołuja organizacije indigenych ludow a knježerstwa kóždej dwě lěće 16 njewotwisnych ekspertow.

Lětuše mjezynarodne lěto chce na kritiske rizika skedźbnić, kotrymž su indigene a domoródne rěče wustajene kaž tež na jich wuznam na polu wuwića, wujednanja, zamołwiteho knježenja a skrućenja měra w swěće.

Što su konkretne naprawy?

Mjezynarodne lěto indigenych rěčow wusměrjuje so na pjeć klučowych polow a naprawow. Sprěnja je to zesylnjenje zrozumjenja wo indigenych rěčach kaž tež wujednanje a mjezynarodna zhromadnosć. Druhe ćežišćo je tworjenje přihódnych wuměnjenjow za wuměnu a rozšěrjenje wědy wo připóznatych postupowanjach na polu indigenych rěčow. Třeća naprawa je integracija indigenych rěčow do standardizacije. Štwórta naprawa je wutworjenje nowych kapacitow, na přikład přez dźěłarnički, treningi abo seminary. A pjata je róst a wuwiće towaršnosćow přez wuwiće a přiswojenje noweje wědy.

Jako prašach so loni w dowolu swojich hosćićelow w pólskim wojewódstwje Podkarpacie w Niskich Beskidach za łemkowskej hudźbu, to mi wutrobnje doporučichu hudźbu skupiny Hudacy. Něšto pozdźišo běchu hudźbnicy po puću we Łužicy a mějach składnosć, so z jich nawodom a akordeonistom Jarekom­ Mazurom rozmołwjeć.

Hrajeće hudźbu z Podkarpatskeje?

Naša hudźba je z Karpatow. Hačrunjež pak je so słowo Podkarpacie mjeztym přiwzało, je njewužiwamy, dokelž je kumštne a poćahuje so na administratiwne dźělenje. My pak njepowołujemy so w swojim hraću jenož na hudźbu, ale tež na prjedawši čas. Prajimy, zo hrajemy hudźbu z Galiciskeje a z Karpatow. Galiciska je trochu kaž naša mała wótčina, dźěl Pólskeje, kotryž běše něhdy pod knježerstwom Awstriskeje. Kejžor knježeše hač do 1916 a hdyž běch mały, to dopominachu so ludźo pola mnje na wsy na to, zo běše najlěpje za čas kejžora. Wšako bě daloko preč, njeje mylił a njejsmy jeho zajimowali, wšojedne hač Polacy abo Rusinojo. Hišće w šěsćdźesatych lětach wisaše pola ludźi na sćěnje portret kejžora, dokelž dopominachu so ludźo na časy před wulkimi wójnami, kotrež započachu so hakle po jeho smjerći.

Sara Mičkec Foto: Maćij BulankZ nowym lětom móžu wam někotre zwjeselace nowosće za Rozhlad připowědźić. Hižo w januarskim čisle namakaće prěni dźěl dweju noweju serijow. Znaty mjenowědnik Walter Wenzel wozmje was sobu na ekskursiju k našim korjenjam a rysuje serbske kulturne stawizny na zakładźe mjenow. To je dobre wudospołnjenje k wustajeńcy w Budyskim Serbskim muzeju wo zažnym słowjanskim srjedźowěku, hdźež wěnuja so temje z wida dopóznaćow archeologije a předstajeja rekonstrukcije archeologiskich namakankow. Mjeztym zo je wustajeńca »Stary lud« jenož hišće do spočatka měrca přistupna, zhoniće w Rozhledźe přez cyłe lěto tójšto zajimaweho wo mjenach.

Wot rozhłosoweho žurnalista Clausa Fischera su słucharjo němskeho rozhłosa hižo to abo tamne wo serbskej hudźbje zhonili. Za Rozhlad je wón krótki zarys serbskich hudźbnych stawiznow zestajał. Pod titulom »Wot lubosćinskeho spěwa k awantgardźe« pisa w kóždym wudaću k wubranemu serbskemu komponistej.

Spočatk lěta 2018 je so połdralětny wědomostny projekt »SMiLE­ – Sustaining Minoritized Languages in Europe« zahajił.­ Nimo pjeć dalšich slědźerskich skupin dźěłatej dr. Nico­le Dołowy-Rybińska z Pólskeje akademije wědomosćow a dr. Cordula Ratajczakowa wot Serbskeho instituta na při­kładowej studiji wo serbšćinje.

Što je cil projekta SMiLE Smithsonskeho kulturneho centruma za ludowědu a kulturne herbstwo?

N. Dołowy-Rybińska: Cyłkowny projekt wotměwa so na dobro rewitalizacije mjeńšinowych rěčow w Europje a přepytuje, što mjeńšiny činja, zo bychu swoju rěč wobchowali, dale dawali a jich wužiwanje rozšěrili, potajkim tež to, što činja, zo bychu rěč rewitalizowali a nowych rěčnikow wabili. Nadźijamy so, zo pokazuje studija na kóncu, kajke wašnje skutkowanja na dobro rěče w kotrym padźe funguje a što móža mjeńšiny činić, zo by rewitalizacija wuspěšniša była. Projekt ma přirunowacy charakter. Šěsć slědźerskich skupin přepytuje šěsć mjeńšinow a jich situaciju.

Cyłkowny zaměr projekta je potajkim zwěsćić tuchwilny staw prócowanjow wšelakich mjeńšinow a přirunować, što funguje a što njefunguje.

N. Dołowy-Rybińska: Haj. Nimo toho kładźe Smithsonski centrum wulku wažnosć na to, zo by kóždy projekt był blisko ludźi, kotřiž wotpowědnu rěč wužiwaja abo kotřiž su potencielni rěčnicy tuteje rěče. Organizujemoj tuž nimo wědomostnych slědźenjow tež zhromadne projekty z ludźimi.