interviewy

Wot 4. do 7. julija wotměje so 13. mjezynarodny folklorny ­festiwal »Łužica« w Budyšinje, Hochozy a Chrósćicach. ­Rozhlad je so z Markom Kowarjom rozmołwjał, kotryž ­organizaciju festiwala wot spočatka w lěće 1995 nawjeduje.

Kotre skupiny směmy lětsa na festiwalu dožiwić?

Skupiny z Pólskeje, Georgiskeje, Čěskeje, ze Saratowa w Ruskej, Hrodowskich Chorwatow z Awstriskeje a prěni raz na našim festiwalu skupiny z Peruwa, Boliwiskeje, Algeriskeje a Nepala.

Prócujeće so při planowanju wo konkretne skupiny kaž wo słowjanske abo tajke z europskich mjeńšin?

Haj, jich mamy přeco pódla. Pak nam skupiny pisaja, zo bychu so rady wobdźělili, pak namjetuja je naše serbske folklorne skupiny a my so zaměrnje naprašujemy. Zakładnu zestawu wudospołnjamy dale ze skupinami, kiž su z dalšeho kontinenta abo so po hudźbnej barbje a temperamenće wot zbytka rozeznawaja. Program ma być wotměnjawy a pod wuměłskim aspektom wuwaženy. Sylnje prócujemy so wo zastupjerjow mjeńšinow.

Kak wupada powabjenje a namjetowanje skupinow?

Někotre skupiny hladaja do CIOFF-protyki a naprašuja so pola zarjadowarjow wšelakich festiwalow. Hdyž so skupina do koncepta hodźi, abo hdyž ju hišće měli njejsmy, sćelemy jej naprašnik. Z nim přepruwujemy, hač wotpowěduja wuměnjenjam organizacije CIOFF: originalny hudźbny přewod, předstajenje drastowych regionow, zapřijeće spartow reje, spěw a hudźba. Nimo toho sćelu nam skupiny wobrazowy a widejowy material. Potom rozsudźimy, hač skupinu do programa přiwozmjemy.

W Budyskim Serbskim muzeju zahaji so 26. meje projekt »Wobrazy krajiny. PŘECHOD 03«. Hač do lěća 2020 pućuje wustajeńca wizuelneho wuměłstwa po štyrjoch muzejach ­we Łužicy a Korutanskej. Na přihotach bě direktorka muzeja w Slovenj Gradecu dr. Andreja Hribernik wobdźělena.

Nawjedujeće Korošku galeriju likovnih umetnosti (Korutansku galeriju tworjaceho wuměłstwa) w Slovenj Gradecu, muzej načasneho wuměłstwa.

Mějachmy zbožo, zo su stawizny w Słowjenskej decentralny kulturny poskitk spěchowali a zo mamy tež zwonka wulkich centrow jara dobre muzeje. Naš muzej wobsteji wot lěta 1957 a ma zajimawu mjezynarodnu a narodnu zběrku. Muzej je zjawny a spěchuje so předewšěm wot ministerstwa a zdźěla wot gmejny. Spřistupnjamy zjawnosći načasne wuměłstwo ke kompleksnym prašenjam a temam.

Pokazujeće potajkim słowjenske kaž tež mjezynarodne wuměłstwo.

Haj. To je ze stawiznami muzeja zwjazane. Přez štyri mjezynarodne wustajeńcy pod patronatom Zjednoćenych narodow wot 1960tych lět docpě muzej po cyłej Juhosłowjanskej wulki wuznam. Wuměłcy a kuratorojo běchu namołwjeni, dźěła za wustajeńcy zapodać. Mjez tehdyšimi wobdźělnikami su wuznamne mjena kaž Victor Vasarely, Henry Moore a Ossip Zadkine, ale tež wažni wuměłcy z Juhosłowjanskeje. Tute wustajeńcy zaměstnichu naš muzej na juhosłowjanskej a mjezynarodnej kulturnej karće. Jeho nastaće bě jónkrótne: Muzej w małym měsće wuhotowa mjezynarodne wustajeńcy w njewšědnje wulkim wobjimje, twarjenje muzeja bu 1966 za wustajeńcu nowotwarjene, wotewrjenje přenjese so po cyłej Juhosłowjanskej w telewiziji.

Lěto 2019 je Mjezynarodne lěto indigenych rěčow. Jedna z orga­nizatorkow lěta je Rejzka Lipičec, kotraž dźěła wot lońšeho jako projektna sobudźěłaćerka pola UNESCO w Parisu.

Móžeće něšto k pozadkej tutoho UNO-projekta rjec?

W kóždym lěće proklamuje Organizacija zjednoćenych narodow (UNO) lěto pod wěstej temu. W lěće 2016 schwali Hłowna zhromadźizna UNO rezoluciju, kotraž wuwoła lěto 2019 jako Mjezynarodne lěto indigenych rěčow (IYIL 2019). Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija UN (UNESCO) dósta nadawk je organizować. Rezolucija bazuje na poručenju Stajneho foruma za indigene prašenja (UNPFII), kotryž je centralna koordinowaca instanca w zwisku z prašenjemi a prawami indigenych ludow swěta. Do njeho powołuja organizacije indigenych ludow a knježerstwa kóždej dwě lěće 16 njewotwisnych ekspertow.

Lětuše mjezynarodne lěto chce na kritiske rizika skedźbnić, kotrymž su indigene a domoródne rěče wustajene kaž tež na jich wuznam na polu wuwića, wujednanja, zamołwiteho knježenja a skrućenja měra w swěće.

Što su konkretne naprawy?

Mjezynarodne lěto indigenych rěčow wusměrjuje so na pjeć klučowych polow a naprawow. Sprěnja je to zesylnjenje zrozumjenja wo indigenych rěčach kaž tež wujednanje a mjezynarodna zhromadnosć. Druhe ćežišćo je tworjenje přihódnych wuměnjenjow za wuměnu a rozšěrjenje wědy wo připóznatych postupowanjach na polu indigenych rěčow. Třeća naprawa je integracija indigenych rěčow do standardizacije. Štwórta naprawa je wutworjenje nowych kapacitow, na přikład přez dźěłarnički, treningi abo seminary. A pjata je róst a wuwiće towaršnosćow přez wuwiće a přiswojenje noweje wědy.

Spočatk lěta 2018 je so połdralětny wědomostny projekt »SMiLE­ – Sustaining Minoritized Languages in Europe« zahajił.­ Nimo pjeć dalšich slědźerskich skupin dźěłatej dr. Nico­le Dołowy-Rybińska z Pólskeje akademije wědomosćow a dr. Cordula Ratajczakowa wot Serbskeho instituta na při­kładowej studiji wo serbšćinje.

Što je cil projekta SMiLE Smithsonskeho kulturneho centruma za ludowědu a kulturne herbstwo?

N. Dołowy-Rybińska: Cyłkowny projekt wotměwa so na dobro rewitalizacije mjeńšinowych rěčow w Europje a přepytuje, što mjeńšiny činja, zo bychu swoju rěč wobchowali, dale dawali a jich wužiwanje rozšěrili, potajkim tež to, što činja, zo bychu rěč rewitalizowali a nowych rěčnikow wabili. Nadźijamy so, zo pokazuje studija na kóncu, kajke wašnje skutkowanja na dobro rěče w kotrym padźe funguje a što móža mjeńšiny činić, zo by rewitalizacija wuspěšniša była. Projekt ma přirunowacy charakter. Šěsć slědźerskich skupin přepytuje šěsć mjeńšinow a jich situaciju.

Cyłkowny zaměr projekta je potajkim zwěsćić tuchwilny staw prócowanjow wšelakich mjeńšinow a přirunować, što funguje a što njefunguje.

N. Dołowy-Rybińska: Haj. Nimo toho kładźe Smithsonski centrum wulku wažnosć na to, zo by kóždy projekt był blisko ludźi, kotřiž wotpowědnu rěč wužiwaja abo kotřiž su potencielni rěčnicy tuteje rěče. Organizujemoj tuž nimo wědomostnych slědźenjow tež zhromadne projekty z ludźimi.

Pochadźacy ze serbskeje Zwarec swójby we Łužicy, wupućowa wěsty Michał Zwar1 w lěće 1850 do Awstralskeje a zasydli so najprjedy w staće Victoria. Jeho potomnik Kevin Peter Zwar, rodźeny w lěće 1940, je lutherski farar a zajimuje so jara za stawi­zny Łužiskich Serbow.

W prěnjej sadźe na wašej webstronje pisaće: Zwarjecy běchu Serbja, a nic Němcy. Směm to trochu jako wuraz narodneho sebjewědomja zrozumić?

W dalokej wokolinje lutherskeje wosady, tam hdźež ja wotrosćech, běštej jenož dwě serbskej swójbje. Běch někak 20 lět, hdyž zhonich, zo su moji Zwarec prjedownicy Serbja byli. Njewobhladowach so ženje jako Němc abo Serb, ale jako jendźelsce rěčacy Awstralčan. (Prawi »Awstralčenjo« su Aboriginojo, kotřiž su tu hižo dlěje hač 60.000 lět a woni rěča w mnohich wšelakich rěčach w rozdźělnych kónčinach Awstralskeje.) Wjetšina Awstralčanow njeje hišće ženje ničo wo Serbach słyšała, mjez nimi mnozy, kotřiž ani njewědźa, zo su jich prjedownicy Serbja. Sym samo słyšał wo ludźoch w Němskej, kotřiž ani njewědźa, zo su serbskeho pochada.

W dźensnišim času so mnozy Serbja z tutej temu rozestajeja. Su wšak formalnje němscy staćenjo, ale rodźeni Serbja. Jako domoródni bydla tu hižo přez lětstotki, ale wobstejnosće nuzuja jich hustohdy němsce rěčeć. Što wy k tutomu dualizmej měniće?

Moji Zwarec prjedownicy, kotřiž běchu do Awstralskeje dojěli, rěčachu doma serbsce, jeli běštaj wobaj Serbaj, ale němsce w lutherskej wosadźe, hdźež lutherske dźěći do lutherskich šulow chodźachu, doniž njebydlachu we hłownych městach, hdźež někotři jendźelskorěčne šule wopytachu.