Dietrich Šołta

literarny stawiznar na wuměnku w Budyšinje

Sobuskutkowacy dźiwadźelnicy w inscenaciji »Wopušćeny dom« NSLDź Foto: Maćij BulankSerbskorěčna premjera na wulkim Budyskim jewišću běše lětsa we wjacorym nastupanju wuměłske překwapjenje. Nowa a tuž dospołnje njeznata hra z chutnym pozadkom pochadźa z dźiwadłoweho wurisanja »Łužicy 2017« a młoda awtorka Carla Niewöhner (rodźena 1981 w Bremenje) njeje so w serbskim wobłuku dotal scyła jewiła. »Wopušćeny dom« hraje – cyle aktualnje – w Miłorazu a traje w tutej wersiji dlěje hač tři hodźiny: Do a po přestawce dožiwjeja přihladowarjo stajnje dobry dwanatk dramatiskich scenow, kotrež znazornjeja wjaceworštowe swójbne stawizny ze Slepjanskeho regiona, ze srjedźołužiskeho sydlišća, kotrež ma so bórze definitiwnje wotbagrować. Potrjechene wot tutoho dóńta w 20. a 21. lětstotku – konkretnje předstajena je doba wot 1937 do 2002 – su tři generacije serbskich wobydlerjow, kiž su sej drje swoje zežiwjenje po wójnje hłownje z dźěłom w brunicy zawěsćili. (Tomu wotpowědujo běži jednanje na třoch časowych runinach.) Wnučka Hanka Symakec, 29, je mjeztym w Berlinje žiwa a dźěła jako projektowa managerka we wulkej, mjezynarodnje aktiwnej twarskej firmje. Wona bjerje sej někotre swobodne dny za staru domiznu, přetož wowka Marja Symakowa je chora a dementna, wona ma do hladarnje přećahnyć a jeje dodźeržany tykowany statok dyrbi so rozpušćić.

Prěni wobraz pokazuje młodu Hanku, kotraž z ćahom přijědźe, dokelž bě ze swojim awtom do štoma zajěła. Publikum zeznaje zamylenu wowku, jeje hladarja a někotrych susod(k)ow w holanskej wsy na kromje wuhloweje jamy. Srjedźišćo předstajenja je skromny stary dom Symakec swójby ze stwu a kuchnju, hdźež hižo přez třěchu kapa; wjerćite jewišćo dowola najwšelakoriše městna za napjatu hru w chěži a před njej. Z pomocu starych listow wunurjeja so poněčim podawki ze zašłosće, podawki, kotrež spožčeja dźensnišemu, modernemu žiwjenju tragiske rysy, korjenje. (Tež tole je překwapjenje w našim mjeńšinowym dźiwadle, kiž je přewažnje wot komedijow žiwe.) Mjez Hanku a sprawnym hladarjom Janom nastawa z časom dowěrliwy poměr, haj poćah. Na kóncu pak přińdźe na swětło (a tute »swětło« na jewišću je krejčerwjene), zo běchu prjedownicy młodeju hłowneju figurow přez wšelake biografiske zapletki poćeženi. Runje swójbne konflikty staršich přiwuznych su zdźěla njewuprajne, a to hač k wumocowanju na kuchinskim blidźe (w serbskej hrě!). Přihladowar rozumi přičiny starych zwadow krok po kroku, při čimž wotměnjeja so přitomnostne sceny wokoło wowki prawidłownje kontrapunktisce z wróćozhladowanjom na młodosć staruški a jeje zemrěteje dźowki Jěwy. Prjedy hač Hanka zaso do Berlina ćeknje – a to bjez sympatiskeho hladarja –, zapali wona hišće drjewjany skelet swójbneho dwora, zo njeby so z woporom bagrow stał. Wowka Marja bě so, hižo w chorobnym stole a do rozžohnowanja wot doma, k swojej winje dźowce napřećo emfatisce přiznała: »To je mi tak žel!«. Nadźija wotpočuje tuž na milenijowej generaciji wnučkow ...

»Der Zweck des Lebens

ist das Leben selbst.«

(Goethe)

Prěnja serbska literarna stawiznarka, zdobom wysokošulska docentka, wudawaćelka a recensentka Lucija Hajnec woswjeći kónc tutoho měsaca swoje 90. narodniny. K tej składnosći přejemy jej dale krutu strowotu, spokojnosć, wjeselo a Bože žohnowanje při wšitkich jeje předewzaćach.

Jubilarka narodźi so 30. apryla 1929 jako třeća a najmłódša dźowka wučerja Józefa Hajny w Zdźěri. 1934 přesadźichu nana do Budyšina, zo njeby dlěje mjez katolskimi Serbami na wsy skutkować móhł. W měsće donawukny holca němčinu, chodźeše na ludowu šulu a po tym na gymnazij. Po maturje – 1947 – chcyše rady farmaciju abo medicinu studować, tola aktiwna powójnska generacija dyrbješe so tež maćernej rěči a kulturje wěnować. Lucija Hajnec pokaza dowidźenje do tuteje trěbnosće: »Njemóžachmy swobodne žiwjenje našeho ludu twarić z tym, zo so jenož na wěste powołanja wusměrjachmy«, wobkrući wona před lětami swoju kročel. A tak studowaše młoda Serbowka wot 1947 na Praskej Karlowej uniwersiće slawistiku a sorabistiku. Do čěskeje stolicy dźěše poprawom ze zaměrom, zo by pozdźišo we Łužicy jako wučerka dźěłała. Ale w času studija rozsudźi so za diplomowy směr a za wědomostny puć. K jeje wuznamnym profesoram słušeštaj Serb Mikławš Krječmar a Čech Antonín Frinta. 1952 zakónči studij z dźěłom wo Smolerju a bu hnydom promowowana, štož bě tehdom w Čěskosłowakskej hišće móžno. Spočatk lěta 1953 přistajichu derje wukubłanu sorabistku w nowym Instituće za serbski ludospyt, kotryž běchu krótko do toho Němskej akademiji wědomosćow w Berlinje přirjadowali. Hač do lěta 1961 slědźeše Lucija Hajnec w Budyskim zwonkauniwersitnym zarjadnišću. Tu nasta jeje směrodajna studija wo Janu Bohuchwale Dejce, załožerju serbskeho nowinarstwa (1955), tu pisaše wona dalše pojednanja wo swědstwach narodneho wozrodźenja. 1956 započa eksternje wuwučować na tehdyšim Serbskim instituće Lipšćanskeje uniwersity (wot 1969 Institut za sorabistiku). A nazymu 1961 powołachu ju tam jako stajnu sobudźěłaćerku za předmjet serbskeho pismowstwa.

Zbigniew Kościów: Michał Nawka i jego rodzinni następcy. Szkice biograficzne. Opole: Stowarzyszenie Polsko-Serbołużyckie »Pro Lusatia«, 2018 (= Biblioteczka Stowarzyszenia Polsko-Serbołużyckiego »Pro Lusatia«, 9). 978-83927421-6-6W Bibliotečce pólsko-serbskeho zjednoćenstwa »Pro Lusatia« w Opolu je njedawno jako čisło 9 wušła zajimawa publikacija: zešiwk z dźewjeć biografiskimi skicami pod titulom »Michał Nawka a jeho swójbni naslědnicy«. Awtor je znaty Opolski kritikar, chronist a pedagoga Zbigniew Kościów (90), znajer hudźbneje kultury w Pólskej, Łužicy, Armenskej a na Ukrainje. W lěće 2004 spožči so jemu Myto Domowiny. K jeho ćežišćam w serbskich kulturnych stawiznach słuša nimo Kocora a Pilka wosebje mnohostronski prócowar Michał Nawka (1885– 1968). Na wobalce brošury překwapja čitarja kwasne foto syna Achima z cyłej Nawkec swójbu z lěta 1950. Na zadnjej stronje wobalki je spóznać wučer a spisowaćel Michał Nawka jako kwasny nan z mandźelskej Hanu.

Pólskorěčne wobrazy wo žiwjenju a skutkowanju čłonow Nawkec swójby su, wothladajo wot 15stronskeju studijow k Michałej a Antonej Nawce, wšitke krótke, zhusćene, ale z fachowymi citatami podkładźene. Spušćomna bibliografija něhdźe 50 serbskich žórłow sćěhuje na kóncu knižki, kiž wobsahuje na 72 stronach tež portrety wobjednanych wosobow, potajkim po rjedźe dale portrety dźěći Achima, Błažija, Ludmile a wnučkow Boženy a Tomasza Nawkec kaž tež Měrka a Michała Šołty. Tući wubrani su wopisani jako tworićeljo serbskeje literatury, hudźby, molerstwa abo publicistiki. Kościów wuzběhuje zasłužby »seniora«, kotrehož jako »njeparujomneho w swojej dźěławosći za Serbow« (str. 10) woznamjenja, dokelž je swoje žiwjenske ideale potomnikam skutkownje sposrědkował. Sebjekritisce awtor přida, zo njejsu jeho biografiske hódnoćenja perfektne, ale maja dobry zaměr. Skromne, popularne wudaće přinošuje k tomu, zo so wědomje wo serbskej duchownej kulturje w susodnym kraju skrući. Přetož kaž w poslednjej sadźe w bibliskim duktusu rěka: »Temow je wjele, ale kmanych publicistow [wo Łužicy] mało.«